ЕПИГРАФСКИТЕ СЛИКАРСКИ СВЕДОШТВА / АРТЕФАКТИ ОД ЛОКАЛИТЕТИТЕ ОД ПОВАРДАРИЕТО ПОВРЗАНИ СО ВИНОТО, ВИНОВАТА ЛОЗА И ДИОНИЗИСКОТО
Клучни зборови:
eпиграфски артефакти, епиграфија, археолошки локалитети, Повардарие, вино, винова лоза, дионизискоАпстракт
Предмет на истражување на овој труд е културно-историското значење на виното и виновата лоза во Македонија по должина на течението на реката Вардар (Виа Аксиа) и пред римскиот период. Во оваа насока се земени предвид епиграфските сликарски сведоштва или артефакти од македонските археолошки локалитети, кои ја разоткриваат клучната улога, којашто ја игра виновата лоза, како во материјално-духовниот, така и во општествениот домен, централизирајќи се околу археолошките локалитети. Овде, поради актуелниот степен на истраженост на оваа проблематика, во прв план е разгледан локалитетот Стоби кај Градско, но се земени предвид и наоди од други локалитети по должина на долината на Вардар, особено долниот дел од нејзиното течение, како Вардарски Рид (античка Гортинија) и Милци кај Гевгелија, Исарот кај Марвинци (Добер), кои исто така изобилуваат со епиграфски сликарски сведоштва за традициите, поврзани со процесот на создавање вино и на одгледување винова лоза, како и такви кои инкорпорираат дионизиски обележја во една поширока смисла, вклучувајќи и разни претстави на самиот Дионис. Низ призма на археолошките теренски истражувања, кои ја потврдуваат широката распространетост на винската керамика, составена од: кантароси, киликси, амфори, кратери, аутепси и други типови вински садови, како и насликани мозаици, заклучокот е дека древномакедонската винска керамика од различни историски периоди поседува свои автентични обележја, кои ја издвојуваат од старогрчката и од римската. Меѓу непосредните докази што укажуваат на тоа дека станува збор за типична винска керамика е и фактот дека остатоци од вино се пронајдени на дното на голем број од овие артефакти-садови. Винската традиција на овие простори сведочи за културен континуум во рамките на кој виното и мотивите со винова лоза транспонираат во различни облици на духовна и на општествено-насочена ликовна уметност – слики, натписи и декоративни елементи врежани во различните облици вински садови, ѕидни или подни мозаици, столбови, капители, надгробни споменици, мермерни плочи околу влезовите или други делови од објекти, кои некогаш претставувале религиски и културен печат на своето време. Во таа смисла, една од суштинските цели на трудот е да го подобри разбирањето на културно-историското, односно симболичното значење на виното и на виновата лоза во Повардарието, како наследство што проникнува не само во материјалните историски артефакти, туку и во колективната меморија во која како неразделлив амалгам се спојуваат митологијата, цивилизацијата и лозарството, како важна земјоделска гранка.
Превземања
Референци
Nikoloska, Aleksandra. "The World of Dionysos on Monuments from the Republic of Macedonia." Cult and Votive Monuments in the Roman Provinces, 13th International Colloquium (2015): 87–95. [Николоска, Александра. „Светот на Дионис на спомениците од Република Македонија.“ Култни и вотивни споменици во римските провинции, 13-ти меѓународен колоквиум (2015): 87–95.] (In English)
Блажевска, Силвана. „Релјефно калапени кратери од Вардарски рид“. Monumenta: Годишник на Истражувачкиот центар за културно наследство бр. 5, стр. 361-367. Скопје, МАНУ, 2020. [Blaževska, Silvana. "Relief-molded craters from Vardarski rid". Monumenta: Yearbook of the Research Center for Cultural Heritage No. 5, p. 361-367. Skopje, MANU, 2020.] (In Macedonian)
Nikoloska, Aleksandra. "Dionysus and the Bacchis in Stobi." Folia Archaeologica Balkanica II (2011): 299–307. http://periodica.fzf.ukim.edu.mk/fab/FAB_02_(2012)/FAB%2002.19.%20Nikoloska,%20A.%20-%20Dionysus%20and%20the%20Bacchis%20in%20Stobi.pdf (accessed May 18, 2025) • Николоска, Александра. [Николоска, Александра. „Дионис и Бакхите во Стоби“. Folia Archaeologica Balkanica II (2011)] (In English)
Jovanova, Lence. Macedonia during the Roman period (Archaeology). (Македонија во римскиот период, археологија). MACEDONIA, Art and Culture, Millenia of cultural and historical facts, Skopje 2013, 789 – 930. https://www.academia.edu/24478114/Macedonia_during_the_Roman_period_archaeology_in_macedonian_Makedonija_vo_rimskiot_period_arheologia_in_MACEDONIA_Art_and_Culture_Millenia_of_cultural_and_historical_facts_Skopje_2013_789_930 (accessed May 22, 2025) (In Macedonian)
Basotova, Maja, 2019, Antični nagrobni spomeniki na območju mesta Scupi in področju Kumanova: izdelki, proizvodni cikli in kupci: doktorska disertacija. Doktorska disertacija. Ljubljana: M. Basotova.
https://repozitorij.uni-lj.si/IzpisGradiva.php?lang=slv&id=124317. (accessed June 7, 2025) (In Slovenian)
Филипова, Снежана. „Виното и виновата лоза“. Патримониум - Списание за културното наследство - споменици, реставрација, музеи, година 17, брoj 22, стр. 171-189. Скопје, 2024. [Filipova, Snežana. "Wine and the Grapevine". Patrimonium - Journal of Cultural Heritage - Monuments, Restoration, Museums, Volume 17, Issue 22, p. 171-189. Skopje, 2024.] (In Macedonian)
Клековски, Јане. „Смртниот Дионис од Марвинци“ / The mortal Dionysus from Marvinci. Патримониум, година 16, бр. 21, стр 119-134. Скопје, 2023. [Klekovski, Jane. "The Mortal Dionysus from Marvinci". Patrimonium, volume 16, no. 21, p. 119-134. Skopje, 2023.] (In Macedonian)
Вранић, Иван. „Вино у праисторији и протоисторији Балкана“. Вински летопис Србије / прир. Александар Фотић, Жељко Томановић, Мирослав Николић. Београд, САНУ, 2023. Стр. 71-85. [Vranić, Ivan. "Wine in the prehistory and protohistory of the Balkans". Wine chronicle of Serbia. / ed. Aleksandar Fotić, Željko Tomanović, Miroslav Nikolić. Belgrade, SANU, 2023. p. 71-85.] (In Serbian)
Соколовска, Викторија. „Античкиот град на Исар-Марвинци, Валандово: културно-историски осврт“. Култура ест, Скопје, 2011. [Sokolovska, Viktorija. "The Ancient City of Isar – Marvinci, Valandovo: Cultural and Historical Review". Kultura est, Skopje, 2011.] (In Macedonian)
Крстевски, Цоне. „Историјат на откривањето на локалитетот Исар – Марвинци“. Управа за заштита на културното наследство, Скопје, 2018. [Krstevski, Cone. "History of the discovery of the Isar – Marvinci site". Directorate for Protection of Cultural Heritage, Skopje, 2018.] (In Macedonian)
Хусеновски, Бобан и Сламков, Емил. „Водич низ постојаната археолошка поставка“. НУ Музеј – Гевгелија, Гевгелија, 2005. [Husenovski, Boban and Slamkov, Emil. A guide to the permanent archaeological exhibition". National Museum - Gevgelija, Gevgelija, 2005.] (In Macedonian and English)
Петрушевска, Валентина. „Теракотни фигурини од Стоби со претстава на Дионис“. Патримониум, година 1, број 1/2, стр. 21-26. Скопје, 2007. [Petrushevska, Valentina. "Terracotta figurines from Stobi with depictions of Dionysus". Patrimonium, year 1, issue 1/2, p. 21-26. Skopje, 2007.] (In Macedonian)
Јакимовски А., „Антички светилки од Република Македонија“, Македонска цивилизација, Филозофски факултет, Скопје, 2012. [Jakimovski A., "Ancient Lamps from the Republic of Macedonia", Macedonian Civilization, Faculty of Philosophy, Skopje, 2012.] (In Macedonian)
Johnson, Hugh. Vintage: The Story of Wine. Simon and Schuster, New York, 1989. P. 35–46.
WEB Resources:
„Мозаикот кој летово беше пронајден во Теодосијанската палата во Стоби бил на богот Дионис.“ https://sdk.mk/index.php/kultura/mozaikot-koj-letovo-beshe-pronajden-vo-teodosijanskata-palata-vo-stobi-bil-na-bogot-dionis/ (accessed May 20, 2025)
„Во Стоби најхристијанскиот император престојувал во куќа со пагански скулптури.“ Ивановска-Илиевска, В. https://umno.mk/vo-stobi-najhristijanskiot-imperator-prestojuval-vo-kukja-so-paganski-skulpturi (accessed May 20, 2025)
„Во Стоби откриена скулптура на богот Дионис - Национална Установа Стоби.” http://www.stobi.mk/nоvоsti/vо-stоbi-оtkriеnа-skulpturа-nа-bоgоt-diоnis. Прист. на 19.05.2025.
„Светилка со претстава на Дионис, 100-150 г.н.е.“ http://www.stobi.mk/suvеniri/svеtilkа-sо-prеtstаvа-nа-diоnis,-100-150-gоd-n-е (accessed May 19, 2025)
„Теракотна фигурина - Дионис на лав, ран 1 век од н.е.“
http://www.stobi.mk/suvеniri/tеrаkоtnа-figurinа-diоnis-nа-lаv,-rаn-1-vеk-оd-n-е# (accessed May 19, 2025)
1 Коринтјаните. Macedonian New Testament (MNT). https://www.biblegateway.com/passage/?search=1%20%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5%2011&version=MNT. (accessed April 26, 2025)
Преземања
Објавено
Издание
Секција
Дозвола
Авторско право(c) 2026 Stefan Markovski
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
Авторите во списанието претставуваат оригинални дела врз основа на резултатите од сопственото истражување. Лицата кои дале значителен придонес во трудот се наведуваат како коавтори. Заедно со статијата, авторите (и коавторите, доколку ги има) треба да достават пополнет образец за пријава на трудот (Paper Submission Form), со кој се потврдува согласноста на авторот за објавување на трудот.
Списанието прифаќа научни трудови кои претходно не биле објавени. Не се прифаќаат трудови кои во голема мера ги повторуваат претходно објавените трудови на авторите. Повторувањето подразбира и компилација – текст составен од фрагменти од објавена монографија или голем број на претходно објавени статии. Плагијатот не е дозволен, како и прекумерното цитирање на туѓи трудови (една третина или повеќе од целиот труд). Сите цитати, цитирани извадоци и материјали мора да имаат цитирани автори и извори. Ако уделот на туѓиот труд е преголем, се препорачува да се скратат цитатите и да се зголеми обемот на оригиналниот текст.
Авторот треба да ги има сите потребни дозволи за користење на позајмените материјали и материјалите на други автори што ги користи во својот труд (илустрации и слично). Авторот гарантира дека статијата не содржи информации што не подлежат на објавување во отворен печат, вклучувајќи ги и оние што содржат или претставуваат доверливи информации.
Во списокот на литературата се вклучени само делата цитирани во трудот, како и линковите за страниците и изворите од кои е цитирано доколку станува збор за извори од интернет. На авторот му се препорачува да ги наведе во текстот изворите на финансиска поддршка на спроведените истражувања и стипендиите, доколку ги имало. Исто така, може да се изрази благодарност и до колегите кои придонеле или помогнале околу работата на текстот, а кои не се коавтори.
Со доставувањето на ракописот и образецот на апликација до редакцијата, авторот официјално се согласува со објавувањето на неговиот труд во „Филолошки студии“. Авторите се носители на авторски права и ги задржуваат сите права за објавување и користење на статијата. Авторите имаат право да ја повлечат статијата во кое било време до моментот на објавување на сајтот, со тоа што претходно за тоа, по писмен пат, треба да ја известат редакцијата на списанието.
Статиите се објавуваат бесплатно. Содржината е достапна под лиценцијата Creative Commons Attribution-Noncommercial-No Derivative Works 3.0 Unported License.
Издавачка Етика
Редакција
Сите трудови доставени до Редакцијата ги читаат прво нејзините членови и соработници за да се утврди дали се однесуваат тие на релевантната проблематика и дали одговараат на форматот на списанието. Редакцијата на „Филолошки студии“ гарантира дека разгледувањето на доставените трудови и нивните рецензии не зависат од: комерцијални интереси, пол, националност, верски убедувања, политички ставови и други фактори. Единствениот критериум при изборот е академското ниво на трудот.
Во зависност од рецензијата, статијата може веднаш да се прати за објавување, да биде отфрлена или испратена до авторот за измена и за доработка. Во случај на несогласување со забелешките на рецензентот, авторот има право да ги оправда своите ставови. Доколку од рецензентите се добиени контрадикторни мислења, текстот се упатува на трет рецензент или конечната одлука се заснова на гласање на членовите на Редакцијата, по одделното разгледување.
Рецензенти
Статиите испратени до Редакцијата минуваат процес на двојно анонимно рецензирање. Имињата на рецензентите не треба да му бидат познати на авторот на статијата и обратно. Рокот за рецензирање е три-четири седмици. Рецензентите можат да бидат членови на Редакцијата и автори на списанието што објавувале претходно во него. Онаму каде што е неопходно, за рецензенти се назначуваат специјалисти од други: организации, градови и земји.
Рецензентите треба да бидат специјалисти за предметно-тематската област на која се однесува статијата. Редакцијата треба да спречи каков било судир на интереси во врска со дадениот научен труд и со неговиот автор.
Рецензентот е должен да им обрне внимание на членовите на Редакцијата за секоја суштинска сличност или поистоветување меѓу ракописот што се рецензира и која било друга публикација што му е позната. Рецензентот, исто така, е должен да го држи во тајност трудот што му е доверен, да не го пренесува на трети лица ракописот што му е доверен нему за рецензија и пред објавувањето на публикацијата да не ги објавува информациите содржани во него.
Рецензентите треба да дадат објективна, непристрасна и аргументирана процена на трудот. Забелешките треба да бидат формулирани коректно, така што оценувањето на трудот се однесува само на текстот на статијата и на неговата содржина. Рецензијата треба да биде напишана добронамерно, а наведените забелешки имаат за цел да им помогнат на авторите да ги коригираат утврдените недостатоци и да ја подобрат статијата пред да биде објавена таа на веб-страницата на издавачот и пред да биде достапна за пошироката публика.
