Annual of the Faculty of Philosophy in Skopje
The Annual of the Faculty of Philosophy in Skopje is an international peer-reviewed journal, published by the Faculty of Philosophy at the Sts. Cyril and Methodius University in Skopje.The journal publishes one issue per year and is one of the oldest national scientific publications, published since 1948. It publishes original and review scientific papers, expert contributions, presentations at conferences and books, summaries of doctor's dissertations, commemorations of significant anniversaries, etc.
Ss. Cyril and Methodius University in Skopje, Faculty of Philosophy
A LIFE DEDICATED TO GENDER STUDIES, ETHICS, AND ANTHROPOLOGY: THE LIFE AND WORK OF PROFESSOR SUZANA SIMONOVSKA (June 18, 1963 - January 30, 2025)
It was with deep sorrow and immense pain that we received the news of the untimely passing of our respected and dearly beloved professor, PhDSuzana Simonovska. Professor Simonovska was not only an extraordinary professor but also a person of rare human warmth, whose cheerful spirit left deep marks on all colleagues, students, and everyone who had the honor of meeting and collaborating with her. Her constant smile, the wit with which she shared her life experiences, and her unobtrusive yet astute advice remain deeply etched in the memory of her colleagues, collaborators, and students as a clear testament to her beautiful character and virtuous soul.
Copyright (c) 2025 Denko Skalovski https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
ЖИВОТ ПОСВЕТЕН НА РОДОВИТЕ СТУДИИ, ЕТИКАТА И АНТРОПОЛОГИЈАТА: ЛИКОТ И ДЕЛОТО НА ПРОФ. Д-Р СУЗАНА СИМОНОВСКА (18 јуни 1963 – 30 јануари 2025)
Со длабока тага и неизмерна болка ја примивме веста за прераната смрт на нашата почитувана и искрено сакана професорка, д-р Сузана Си- моновска. Таа не беше само извонредна професорка, туку и личност со рет- ка човечка топлина, чиј ведар дух оставаа длабоки траги врз сите колеги/ колешки, студенти/студентки и сите што ја имаа честа да ја запознаат и да соработуваат со неа. Нејзината постојана насмевка, духовитоста со која ги пренесуваше своите животни искуства, и ненаметливите, а сепак остроум- ни совети, остануваат длабоко врежани во сеќавањето на нејзините колеги/ колешки, соработници и студенти/студентки, како јасен белег за нејзиниот убав карактер и доблесна душа.
Copyright (c) 2025 Денко Скаловски https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
FAMILY LIFE CYCLES OF FAMILIES WITH A CHILD WITH A DISABILITY
Family life cycles represent developmental stages marked by changes in family structure, roles, and responsibilities. Families with a child with a disability face unique challenges that may prolong, shorten, or entirely exclude certain stages. This paper examines the experiences of these families, from the newborn stage to the elderly family stage. In the newborn phase, parents experience intense emotions such as shock, sadness, and uncertainty due to the disability diagnosis, facing additional responsibilities like medical visits and early interventions. This often leads to social isolation and strain on the marital relationship. In the preschool phase, children with disabilities exhibit slower development and greater dependency, prolonging parental responsibilities and complicating the transition to school education due to limited inclusivity. In the school phase, families face challenges in selecting an appropriate school, administrative barriers, and the need for individualized education plans, while social barriers further hinder inclusion. In the adolescent phase, the need for autonomy is impeded, causing emotional difficulties. In the launching and empty nest phases, parents remain in an intensive caregiving role, experiencing anxiety about their child’s future and a lack of support. Systemic support, including inclusive education and support networks, is crucial for improving the quality of life for these families.
Copyright (c) 2025 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
СЕМЕЈНИ ЖИВОТНИ ЦИКЛУСИ НА СЕМЕЈСТВО СО ДЕТЕ СО ПОПРЕЧЕНОСТ
Семејните животни циклуси претставуваат фази на развој низ кои поминува едно семејство, обележани со промени во структурата, улогите и одговорностите. Семејствата со дете со попреченост се соочуваат со уникатни предизвици кои можат да ги продолжат, скратат или целосно да ги исклучат одредените фази од овие циклуси. Овој труд ги разгледува специфичните искуства на овие семејства, почнувајќи од фазата со новороденче до остарено семејство. Во фазата со новороденче, родителите доживуваат интензивни емоции како шок, тага и неизвесност поради дијагнозата на попреченост, соочувајќи се со дополнителни обврски како медицински прегледи и рани интервенции. Ова често води до социјална изолација и оптоварување на брачните односи. Во предучилишната фаза, децата со попреченост покажуваат побавен развој и поголема зависност, што ги продолжува родителските обврски и ја отежнува транзицијата кон училишно образование поради ограничена инклузивност. Во училишната фаза, семејствата се соочуваат со предизвици во изборот на соодветно училиште, административни бариери и потреба од индивидуални образовни планови, додека социјалните бариери дополнително ја комплицираат неговата инклузија. Во адолесцентната фаза, потребата за автономија е отежната, предизвикувајќи емоционални тешкотии. Во лансирачката и фазата на празно гнездо, родителите остануваат во интензивна родителска улога, со анксиозност за иднината на детето и недостиг на поддршка. Системската поддршка, вклучително инклузивното образование и мрежите за поддршка, е клучна за подобрување на квалитетот на живот на овие семејства.
Copyright (c) 2025 Ангелка Кескинова https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
HISTORICAL DEVELOPMENT OF FAMILY STUDIES AS A DISTINCT ACADEMIC DISCIPLINE
This paper aims to explore the evolution of Family Studies as a distinct academic discipline, focusing on its interdisciplinary nature, the theoretical challenges it faces, and its institutional development in the United States. Unlike classical scientific disciplines with a unified paradigm and clear theoretical roots, family studies have emerged as a result of a dialogue among multiple scholarly fields—Sociology, Psychology, Anthropology, History, Demography, Gender Studies, and other related disciplines. This interdisciplinary distinctiveness, while enriching the analytical dimension of the field, simultaneously leads to methodological fragmentation and the absence of a coherent theoretical framework. The paper analyzes both sides of this debate—the critiques of theoretical dependence and the support for interdisciplinary innovation—as key to understanding the disciplinary status of Family Studies. This paper is based on a historical-analytical method, through which key institutions, academic publications, and milestones in the field’s development are mapped, with particular attention to the societal and academic factors that have influenced its institutionalization. Special emphasis is placed on the analysis of the American context, its process of institutionalization, and its development across different phases. Additionally, the most significant research centers and academic journals that have contributed to establishing family studies as a legitimate scientific field are examined. In this way, the paper offers a systematic overview of the consolidation process of Family Studies as a distinct discipline, assessing its scientific relevance and potential for further development.
Copyright (c) 2025 Irnea Avirovic Bundalevska https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
ИСТОРИСКИ РАЗВОЈ НА СЕМЕЈНИТЕ СТУДИИ КАКО ЗАСЕБНА АКАДЕМСКА ДИСЦИПЛИНА
Овој труд има за цел да ја истражи еволуцијата на семејните студии како посебна академска дисциплина, со фокус на нејзината интердисциплинарна природа, теоретските предизвици со кои се соочува и институционалниот развој во САД. За разлика од класичните научни дисциплини со унифицирана парадигма и јасен теоретски корен, семејните студии се формираат како резултат на дијалог меѓу повеќе научни области – социологија, психологија, антропологија, историја, демографија, родови студии и други сродни научни полиња. Оваа интердисциплинарност, иако ја збогатува аналитичката димензија на полето, истовремено води кон методолошка расцепканост и отсуство на кохерентна теоретска рамка. Трудот ги анализира двете страни на оваа дебата – критиките за теоретската зависност и поддршката за интердисциплинарна иновација – како клучни за разбирање на дисциплинарниот статус на семејните студии. Истражувањето се базира на историско-аналитичкиот метод, преку кој се мапираат клучните институции, академските публикации и пресвртниците во развојот на полето, со особено внимание на општествените и академските фактори кои влијаеле врз неговата институционализација. Посебен акцент е ставен на анализата на американскиот контекст, неговиот процес на институционализација и развој во различни фази. Истовремено се анализираат најзначајните истражувачки центри и академски списанија кои придонеле за воспоставување на семејните студии како легитимно научно поле. На тој начин, трудот нуди систематизиран преглед на процесот на консолидација на семејните студии како засебна дисциплина, оценувајќи ја нивната научна релевантност и потенцијалот за понатамошен развој.
Copyright (c) 2025 Ирена Авировиќ Бундалевска https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
THE SOCIO-CULTURAL ASPECTS OF NORMING SEXUALITY
Even with the act of birth, we, as human beings are “assigned” different” identities that differ from our wishes. The same identities that we are assigned at birth continue to be further moulded and shaped through the process of socialization. Even so, sometimes we even discredit or “give up” on those identities entirely. The focal point of this thesis is placed upon the human sexuality, culture, and society, and the ways the socio-cultural context influence the shaping of human sexuality. Hence, my efforts to hirghlight the enormous influence of the culture over the modelling of the human sexuality. In fact, the aim of this academic presentation is to discredit the traditional claims (that do not possess evidence of the claim) that sexual desire, i.e., sexuality as a whole, is treated as a kind of given or genetically predisposed occurrence (also referring to heterosexuality as the sole, healthy sexual desire). In the same notion, I intend to unveil the influence of the social and cultural factors in the shaping of the sexual behaviour, which are rather significant factors that have been greatly ignored throughout history. The sexual behaviours of people hold certain meanings – people use and express their sexuality in a variety of ways. To people, there is more to sexual activity than just biology. In that context, we shall consider culture as the rudimentary determinant in the process of the formation of human sexuality. In the light of such occurrences, the need for a more exact examination of the role of the culture in the shaping of human sexuality arises. Besides impacting the shape of human sexuality, culture is an inevitable influencer of the gender self-identification in time and space.
Copyright (c) 2025 Stefan Vasev https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
СОЦИО-КУЛТУРНО НОРМИРАЊЕ НА СЕКСУАЛНОСТА
Со самото наше раѓање нам ни се „припишуваат“ различни идентитети кои се независни од нашите желби, а кои подоцна низ процесот на социјализација ги дообликуваме или се обидуваме „целосно“ да ги отфрлиме. Акцентот во овој труд е ставен врз човековата сексуалност, културата и општеството, односно како културно-општествениот контекст влијае врз оформување на човековата сексуалност. Оттука моите обиди се темелат на идејата дека културата има огромно влијание врз моделирањето на човековата сексуалност. Всушност, целта е да се оспорат неоснованите тврдења кои биле доминантни низ човековата историја дека сексуалната желба (сексуалноста, воопшто) кај човекот се третира како еден вид дадена или генетски предодредена (или дека здраво предодредена желба е само хетеросексуалната желба), а општествените и културните фактори кои го обликуваат сексуалното однесување во различни околности во голема мера се игнорирале. Човечкото сексуално однесување има значење, луѓето ја користат и ја изразуваат својата сексуалност на повеќе начини. За луѓето сексуалната активност е многу повеќе од биологијата. Во согласност со тоа, културата ќе ја сметаме за основна детерминанта во процесот на оформувањето на човековата сексуалност. Во овој контекст се наметнува потребата за поегзактно истражување на улогата на културата во обликувањето на човековата сексуалност и родовата самоидентификација во времето и просторот.
Copyright (c) 2025 Стефан Васев https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
THE EVOLUTION OF DISABILITY PERSPECTIVE MODELS AND THEIR IMPACT ON INCLUSIVE EDUCATION
Examining the different disability perspective models provides insight to the conceptions and attitudes towards the disabled community. When we talk about the connection between disability persoective models and inclusive education, generically there seems connection. It is essential to understand the differences between the various models of disability, as well as their separate histories, in order to fully appreciate the concepts of exclusion and inclusion. The objective of the paper was to explore the ideas of models of disability and its connection to educational system for students with disabilities, or more precisely its connection to inclusive education. To explore the connection between models of disability and education system, different literatures were collected from search engines, reviewed and analyzed from the angle of disability perspective models. The literature resources were analyzed from the perspectives interlinking to the role of disability models to the inclusive education. This paper analyzes the four main disability perspective models – the medical, social, biopsychosocial, and human rights models – and their application in inclusive education. It is explored that there seems strong connection of given disability models to inclusive education. The conclusion of the paper is that no single model fully addresses the complex needs of students with disabilities. Understanding the nuances of these models and their effects on special needs students is crucial for policymakers, educators, and stakeholders in the field of education.
Copyright (c) 2025 Olivera Rashikj-Canevska https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
ЕВОЛУЦИЈАТА НА МОДЕЛИТЕ НА ГЛЕДИШТА ЗА ПОПРЕЧЕНОСТА И НИВНОТО ВЛИЈАНИЕ ВРЗ ИНКЛУЗИВНОТО ОБРАЗОВАНИЕ
Истражувањето на различните модели на гледишта за попреченоста дава увид во концепциите и ставовите кон заедницата на лицата со попреченост. Кога зборуваме за врската помеѓу различните гледишта на попреченоста и инклузивното образование, генерално се чини дека постои поврзаност. Од суштинско значење е да се разберат разликите помеѓу различните модели, како и нивните посебни истории, со цел целосно да се разберат концептите на исклучување и инклузија. Целта на трудот беше да се истражат идеите на различните модели, односно гледишта на попреченост и нивната поврзаност со образовниот систем за ученици со попреченост, или поточно нејзината поврзаност со инклузивното образование. За да се истражи врската помеѓу моделите на попреченост и образовниот систем, беа собрани различни референци од пребарувачите, анализирајќи ја меѓусебната поврзаност помеѓу моделот на гледиште врз попреченоста и инклузивното образование. Овој труд ги анализира четирите главни типови гледишта на попреченост – медицинскиот, социјалниот, биопсихосоцијалниот и моделите на човекови права – и нивната примена во инклузивното образование. Се чини дека постои силна поврзаност на дадените модели на попреченост со инклузивното образование. Заклучокот на трудот е дека ниту еден модел не ги адресира целосно сложените потреби на учениците со попреченост. Разбирањето на нијансите на овие модели и нивните ефекти врз учениците со посебни потреби е клучно за креаторите на политиките, едукаторите и засегнатите страни во областа на образованието.
инклузија, права на лицата со попреченост
Copyright (c) 2025 Оливера Рашиќ-Цаневска https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Hearing aids improve the communication and quality of life of persons with hearing loss. Despite this, today substantial number of hearing aid users reject to use hearing aids regularly. The aim of the study was to determine the side effects and complaints associated with the hearing aids as factors affecting hearing aid use. Majority of patients reported acoustic feedback (unpleasant sound from the device) as a main side effect associated with hearing aid use. Second important complaint was poor benefit from the hearing aid. The patients had feeling that their hearing aids did not help sufficiently. Other side effects and complaints associated with hearing aid use have also been reported: background noise is uncomfortably loud, short battery life, poor sound quality, bad fitting, ear pain, fullness sensation in the ears, hearing aid users cannot operate the device themselves, stigmatization, and feeling nervous. Degree of hearing loss is also a factor contributing to use or rejection of hearing aid. Patients with a higher degree of hearing loss wear their hearing aids longer in a day.
Copyright (c) 2025 Zora Jachova https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
ФАКТОРИ КОИ ВЛИЈААТ НА КОРИСТЕЊЕТО НА СЛУШНИТЕ АПАРАТИ
Слушните апарати ја подобруваат комуникацијата и квалитетот на живот на лицата со оштетен слух. Покрај тоа, денес значителен број корисници на слушни апарати одбиваат редовно да ги користат слушните апарати. Целта на студијата беше да се утврдат несаканите ефекти и проблемите поврзани со слушните апарати како фактори што влијаат на користењето на слушните апарати. Поголем број од пациентите пријавиле акустичен фидбек (непријатен звук од уредот) како главен несакан ефект поврзан со користењето на слушниот апарат. Втор важен проблем бил малиот бенефит од апаратот. Пациентите имале чувство дека нивните слушни апарати не помагаат доволно. Исто така, пријавени се и други несакани ефекти и проблеми поврзани со употребата на слушните апарати: бучавата во позадина е непријатно гласна, кратко траење на батеријата, лош квалитет на звукот, лошо вклопување во каналот, болка во увото, чувство на исполнетост во ушите, корисниците на слушни апарати не можат сами да ракуваат со уредот, стигматизација и чувство на нервоза. Степенот на оштетување на слухот е исто така фактор што придонесува за употреба или одбивање на слушниот апарат. Пациентите со повисок степен на оштетување на слухот ги носат своите слушни апарати подолго во текот на денот.
Copyright (c) 2025 Зора Јачова https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
CREATIVITY IN SOCIAL WORK AND SOCIAL POLICY EDUCATION: THEORETICAL FOUNDATIONS AND A STUDY OF STUDENT ATTITUDES
Creativity is a key component in contemporary education, especially within the field of social work, where professionals face complex and ever-changing societal challenges. The aim of this study was to examine students’ perceptions of their own creativity, the educational climate, and family support as factors that either foster or hinder their creative potential. The research was conducted in May 2025 with a sample of 57 students from the Institute of Social Work and Social Policy. A questionnaire consisting of 20 Likert-scale items was used, divided into three dimensions: self-perceived creativity, school climate, and family support. The results revealed a moderately high level of self-perceived creativity (M = 3.84), a strong sense of support from the family (M = 4.11), but a weaker perception of institutional support (M = 3.21). Correlation analysis indicated a significant relationship between self-perceived creativity and family support (r = 0.62), as well as a moderate link with the educational climate (r = 0.44). These findings confirm the importance of contextual influences in the development of creativity and point to the need for institutional changes to encourage it more actively.
Copyright (c) 2025 Sofija Georgievska https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
КРЕАТИВНОСТА ВО ОБРАЗОВАНИЕТО ЗА СОЦИЈАЛНА РАБОТА И СОЦИЈАЛНА ПОЛИТИКА: ТЕОРЕТСКИ ОСНОВИ И ИСТРАЖУВАЊЕ НА СТУДЕНТСКИТЕ СТАВОВИ
Креативноста претставува клучен елемент во современото образование, особено во областа на социјалната работа, каде што професионалците се соочуваат со сложени и променливи општествени предизвици. Целта на ова истражување беше да се испитаат перцепциите на студентите за сопствената креативност, училиштната клима и семејната поддршка како фактори кои го поттикнуваат или ограничуваат нивниот креативен потенцијал. Истражувањето беше спроведено во мај 2025 година на примерок од 57 студенти од Институтот за социјална работа и социјална политика. Употребен беше прашалник со 20 тврдења оценувани по Ликертова скала, поделен во три димензии: самоперципирана креативност, училиштна клима и семејна поддршка. Резултатите покажаа дека студентите имаат умерено високо ниво на креативна самоперцепција (M = 3.84), силно чувство на поддршка од семејството (M = 4.11), но перципираат послаба поддршка од страна на институцијата (M = 3.21). Корелациската анализа покажа значајна поврзаност помеѓу самоперципираната креативност и семејната поддршка (r = 0.62), како и умерена врска со училишната клима (r = 0.44). Овие наоди го потврдуваат значењето на контекстот во развојот на креативноста и упатуваат на потребата од институционални промени за нејзино поинтензивно поттикнување.
Copyright (c) 2025 Софија Георгиевска https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Over the past three decades, the EU has undertaken a wide range of activities aimed at its proliferation as a serious and respected security actor. Namely, in 1993 the Union adopted the Common Foreign and Security Policy, then, in 1998, it laid the foundations of the European Security and Defense Policy, while in 2003 it adopted the first security strategy, by which practically began the development process of its strategic approach to security. Starting from the significance that strategic aspects have in security approaches designing (at national, regional and international levels), the paper attention is directed to the analysis of the strategic approach of the European Union in this regard. To this end, the focus is specifically placed on the research of the three strategic documents to date (2003, 2016 and 2022), with which the Union designs its own strategic approach and response to the dynamic and challenging security environment. Hence, the intention is aimed at providing a clear perception and a more detailed understand of the evolutionary character of the EU’s strategic approach to security, with particular reference to the main challenges and perspectives in this context.
Copyright (c) 2025 Aleksandar Pavleski https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
СТРАТЕШКИОТ ПРИСТАП НА ЕВРОПСКАТА УНИЈА КОН БЕЗБЕДНОСТА
Во текот на изминатите три децении, Европската Унија иницираше широк спектар на активности насочени кон нејзино пролиферирање како сериозен и почитуван безбедносен актер. Имено, во 1993 година, Унијата ја усвои Заедничката надворешна и безбедносна политика, потоа, во 1998 година, ги постави темелите на Европската безбедносна и одбранбена политика, додека во 2003 година, ја усвои и првата безбедносна стратегија, која практично го означи почетокот на развојниот процес на нејзиниот автохтон стратешки пристап во безбедносната сфера. Тргнувајќи од значењето кое стратешките документи го имаат при дизајнирањето на безбедносните пристапи (на национално, регионално и меѓународно ниво), вниманието во овој труд е насочено кон подетална анализа на стратешкиот пристап на Европската Унија на овој план. Оттука, фокусот е посебно ставен на истражување на трите главни стратешки документи (усвоени во 2003, 2016 и 2022 година), со кои Унијата го дизајнира својот стратешки пристап и одговор во однос на динамичната и предизвикувачка безбедносна средина. Намерата е да се креира јасна перцепција и поспецифично разбирање на еволуитивниот карактер на стратешкиот пристап на ЕУ кон безбедноста, со посебен осврт на главните предизвици и перспективи во овој контекст.
Copyright (c) 2025 Александар Павлески https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
This paper focuses on the so-called “new wars” that emerged in the late twentieth century. The author attempts to argue impartially both the criticisms and the defense of the claims that qualitative changes have occurred in the nature of violent conflict and that it is now possible to think in terms of “new wars” that are different in significant ways from previous forms of conflict. The idea comes from two related aspects of this general proposition. The first concerns the historical break between “old” and “new” wars and the accompanying argument that links the emergence of “new wars” to the process of globalization in the late twentieth century. The second aspect concerns the actual characteristics of “new wars” and the way in which “they differ from previous wars in terms of their goals, methods of warfare, and how they are financed.” In the analysis, we address five components of the debate: the difference between old wars and “new” wars; the problem of defining war; whether the data support the claims about new wars; whether globalization has given rise to new wars; and whether the new wars are “post-Clauswitzian”. It summarizes arguments for doubts about the extent to which contemporary forms of organized violence reflect new patterns in terms of actors, goals, space, human influence, and the political economy and social structure of conflict. The results suggest that, however, the obsession with the “newness” of wars misses the point about the logic of the new wars; what is important is addressing the political elements of the new wars. The research defending the position on the “new wars” argues that they should be understood not as an empirical category, but as a way of clarifying the logic of contemporary war that can offer both a strategy for researching that category of armed conflicts and a guide for the politics of their resolution.
Copyright (c) 2025 Sergej Cvetkovski https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Овој труд се фокусира на таканаречените „нови војни“ што се појавија кон крајот на дваесеттиот век.Авторот врши обид непристрасно да ги аргументира критиките, но и одбраната на тврдењата дека се случиле квалитативни промени во природата на насилниот конфликт и дека сега е можно да се размислува во смисла на „нови војни“ кои се различни на значајни начини од претходните форми на конфликт.Идејата доаѓа од два поврзани аспекти на овој општ предлог.Првиот се однесува на историскиот раскин помеѓу „стари“ и „нови“ војни и придружниот аргумент што ја поврзува појавата на „нови војни“ со процесот на глобализација во доцниот дваесетти век. Вториот аспект се однесува на реалните карактеристики на „новите војни“ и начинот на кој „тие се разликуваат од претходните војни во однос на нивните цели, методите на војување и како се финансираат“. Во анализата се осврнуваме на пет компоненти на дебатата: разликата меѓу старите војни и „нови“ војни; проблемот на дефинирање на војната;дали податоците ги поддржуваат тврдењата за нови војни; дали глобализацијата ги изнедри новите војни; и дали се новите војни „постклаузевицки“. Притоа се сумирани аргументите за сомнежите во степенот до кој современите форми на организирано насилство одразуваат нови обрасци во однос на актерите, целите, просторот, човековото влијание, како и политичката економија и социјалната структура на конфликтот.Резултатите укажуваат дека сепак, опсесијата со „новоста“ на војните ја промашува поентата за логиката на новите војни;она што е важно, е адресирањето на политичките елементи на новите војни. Истражувањето на одбраната на ставот за „новите војни“ изнесува дека тие треба да се разберат не како емпириска категорија, туку како начин за разјаснување на логиката на современата војна што може да понуди и стратегија за истражување на таа категорија вооружени конфликти и водич за политика на нивно разрешување.
Copyright (c) 2025 Сергеј Цветковски https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
WAR, POLITICS AND IDEOLOGY IN THE 21ST CENTURY
War is one of the most studied phenomena at the beginning of the 21st century. Due to its constant transformation and the different ways of its manifestation, the need for its observation is also growing. There is a wide range of interpretations of war because it affects all areas of social life, politics, economics, diplomacy and religion. The prevailing uncertainty and fear of future wars and conflicts were seen as a reason for strengthening military capacities and increasing defense spending of states and international organizations, which contributed to a new arms race and strengthening the militaristic mentality and influence of military force as a driver in foreign policy. We pay particular attention to the causes of wars and the policies that encourage war to the extreme, both in terms of the engagement of forces and resources, and in terms of the manifestation of violence. Historical experience shows that governments and their leaders are guided by national interests and ideologies, and are not at all hesitant about starting a war, viewing military force as a means to achieve political goals, while not paying attention to the repercussions on international law and the preservation of peace in the world.
Copyright (c) 2025 Goran Zendelovski https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Војната претставува еден од најпроучуваните феномени на почетокот на 21 век.Заради нејзината постојана трансформација и различните начини на нејзино манифестирање, расте и потребата за нејзино опсервирање. Постои широк дијапазон натолкувања за војната бидејќи таа ги засега сите области од општественото живеење, политиката, економијата, дипломатијата и религијата.Присутната неизвесност и стравот од идни војни и конфликти сe видоа како причина зазајакнување на воените капацитети и зголемување на трошоците за одбрана на државите и на меѓународните организации, што придонесе до новa тркa во вооружување и јакнење на милитаристичкиот менталитет и влијание на воената сила како двигател во надворешната политика. Особено внимание посветуваме на причините за појава на војни и на политиката што ја поттикнува војната до крајни граници, како во поглед на ангажирање на силите и средствата, така и по однос на манифестирањето на насилството.Историското искуство покажува дека владите и нивните лидери се водени според националните интереси и идеологии, и воопшто не се колебливи по однос на почнувањето на војна, гледајќи на воената силакако средство за постигнување на политичките цели, а притоа не внимаваат на реперкусиите врз меѓународното право и зачувувањето на мирот во светот.
Copyright (c) 2025 Горан Зенделовски https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
THE CONCEPT OF RESILIENCE IN THE CONTEMPORARY SECURITY ENVIRONMENT
In recent years, resilience has emerged as a central concept in national and international security discourses, featuring prominently in strategic frameworks and policy documents across various sectors. This paper will analyze how resilience has come to play a significant discursive role in the field of national and international security. Тhe analysis strongly suggests that resilience has become the new buzzword of national security. “Resilience” is the necessary ability of a critical entity to prevent, protect, respond, resist, mitigate, secure, adapt, and recover from an incident. This is evidenced by positioning resilience as a core concept in many key strategic documents. In line with its broad applicability, the term has dominated security discourse on the strategic level. The paper argues for a more integrated and operationalized understanding of resilience—one that aligns institutional preparedness, community empowerment, and trategic foresight in addressing the complex security environment of the 21st century.
Copyright (c) 2025 Tanja Miloshevska https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
КОНЦЕПТОТ НА ОТПОРНОСТ ВО СОВРЕМЕНАТА БЕЗБЕДНОСНА СРЕДИНА
Во последниве години, отпорноста се појави како централен концепт во националните и меѓународните безбедносни дискурси, кој е истакнат во стратешките рамки и политичките документи низ различни сектори. Овој труд ќе анализира како отпорноста игра значајна дискурзивна улога во областа на националната и меѓународната безбедност. Анализата силно сугерира дека отпорноста стана нов звучен збор на националната безбедност. „Отпорноста“ e неопходна способност на критичниот ентитет да спречи, заштити, реагира, да се спротивстави, ублажи, апсорбира, приспособува и закрепнува од инцидент. Ова е потврдено со позиционирањето на отпорноста како основен концепт во многу клучни стратешки документи. Во согласност со неговата широка применливост, терминот доминираше во безбедносниот дискурс на стратешко ниво. Трудот се залага за поинтегрирано и операционализирано разбирање на отпорноста – она што ја усогласува институционалната подготвеност, зајакнувањето на заедницата и стратешкото предвидување во решавањето на сложената безбедносна средина на 21 век.
Copyright (c) 2025 Тања Милошевска https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
THE ARCHITECTONICS OF AGREEMENT: A CRITICAL ANALYSIS AND EXPANSION OF CHRISTINE BELL’S THEORY OF PEACE AGREEMENTS IN CONFLICT RESOLUTION AND PEACEBUILDING
Тheoretical framework for peace agreements represents a paradigmatic shift in understanding their nature, function, and impact in conflict resolution theory and peacebuilding practice. Moving beyond viewing agreements as mere endpoints or procedural instruments, Bell conceptualizes them as dynamic, constitutive, and inherently legal-political processes that fundamentally reshape conflict landscapes and state-society relations, often acting as de facto constitutions that generate a unique hybrid legal order—the lex pacificatoria. This paper critically analyzes Bell’s core theoretical propositions, highlighting their profound relevance for reframing scholarly understanding and transforming practice. It examines her concepts of peace agreements as constitutional moments, lex pacificatoria, process dynamics , and so on.phase constitutionalism. The paper then analyses the theory’s impact on conflict resolution scholarship, challenging liberal assumptions about peace and reframing the role of law, as well as its transformative impact on peacebuilding practice, particularly in relation to the design, implementation and inclusiveness of agreements. In a critical engagement section , the paper addresses significant limitations, including state-centrism, elitist bias, normative ambiguity within the lex pacificatoria, challenges to phase constitutionalism, gender-related blind spots and operational complexity. The paper concludes by acknowledging Bell’s contribution, and arguing for its continued refinement and contextual adaptation, particularly in relation to non-state actors , local action, digital mediation, climate conflicts and shifts in global power. The extended list of references includes scholars who deal with and criticize the theoretical Bell’s frame.
Copyright (c) 2025 Lidija Georgieva https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
АРХИТЕКТОНИКАТА НА СПОГОДБАТА: КРИТИЧКА АНАЛИЗА И ПРОШИРУВАЊЕ НА ТЕОРИЈАТА НА КРИСТИН БЕЛ ЗА МИРОВНИ ДОГОВОРИ ВО РЕШАВАЊЕТО КОНФЛИКТИ И ГРАДЕЊЕТО МИР
Теориската рамка на Кристин Бел за мировните договори претставува парадигматска промена во разбирањето на нивната природа, функција и влијание во теоријата за решавање на конфликти и практиката на градење мир. Одејќи подалеку од гледањето на договорите како обични крајни точки или процедурални инструменти, Бел ги концептуализира како динамични, конститутивни и инхерентно правно-политички процеси кои фундаментално ги преобликуваат конфликтните пејзажи и односите меѓу државата и општеството, честопати дејствувајќи како де факто устави што генерираат уникатен хибриден правен поредок – lex pacificatoria. Овој труд критички ги анализира основните теоретски предлози на Бел, нагласувајќи ја нивната длабока важност за преформулирање на научното разбирање и трансформирање на практиката. Ги испитува нејзините концепти за мировните договори како уставни моменти, lex pacificatoria, динамиката на процесот и т.н. фазниот конституционализам. Потоа, трудот го анализира влијанието на теоријата врз науката за решавање на конфликти, предизвикувајќи ги либералните претпоставки за мир и преформулирајќи ја улогата на правото, како и неговото трансформативно влијание врз практиката на градење мир, особено во однос на дизајнирањето, имплементацијата и инклузивноста на договорите. Во еден дел за критичко ангажирање, трудот се осврнува на значајните ограничувања, вклучувајќи го државно-центризмот, елитистичката пристрасност, нормативната двосмисленост во рамките на lex pacificatoria, предизвиците на фазниот конституционализам, слепите точки поврзани со родот и оперативната комплексност. Трудот завршува со потврдување на придонесот на Бел, и се залага за неговото континуирано усовршување и контекстуално прилагодување, особено во врска со недржавните актери, локалното дејствување, дигиталната медијација, климатските конфликти и промените на глобалната моќ. Во проширената листа на референци се вклучени научници кои се занимаваат со и ја критикуваат теориската рамка на Бел.
Copyright (c) 2025 Лидија Георгиева https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
NEUROPLASTICITY: STRUCTURAL AND FUNCTIONAL CHANGES IN THE BRAIN DURING PREGNANCY AND IN THE POSTPARTUM PERIOD
The term ‘mommy brain’ is often linked to cognitive decline, however contemporary neuroscientific research shows the opposite: motherhood is a period of intensive neuroplasticity and cognitive reorganization. This paper looks at structural and functional changes in the brain during pregnancy and in the postpartum period, with a focus on the regions involved in social cognition, emotional regulation and motivation for nurturing. The reduction of the grey matter which occurs during pregnancy and postpartum is interpreted as a mark of neuron specialization and functional improvement of the cerebral cortex. Postpartum, there is functional strengthening of the cerebral networks, which is linked to the improvement of social cognition and increased responsiveness to the newborn. The paper suggests redirecting the public and scientific discourse from a narrative of deficit towards evolutionary perspective and valorization of neuroplasticity.
Copyright (c) 2025 Daniela Nedelkova https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
НЕВРОПЛАСТИЧНОСТ: СТРУКТУРНИ И ФУНКЦИОНАЛНИ ПРОМЕНИ ВО МОЗОКОТ ЗА ВРЕМЕ НА БРЕМЕНОСТА И ПОСТПАРТАЛНИОТ ПЕРИОД
Терминот „мајчински мозок“ често се поврзува со когнитивно опаѓање, но современите невронаучни истражувања укажуваат на спротивното: мајчинството претставува период на интензивна невропластичност и когнитивна реорганизација. Овој труд ги разгледува структурните и функционалните промени во мозокот за време на бременоста и постпарталниот период, со акцент на региони вклучени во социјална когниција, емоционална регулација и мотивација за грижа. Намалувањата во сивата маса што се јавуваат во текот на бременоста и постпартално се интерпретираат како белег на невронска специјализација и функционално усовршување на мозочната кора. Постпартално се бележи функционално засилување на мозочните мрежи, што се поврзува со подобрување на социјалната когниција и зголемена респонзивност кон новороденчето. Трудот предлага пренасочување на јавниот и научниот дискурс од наратив на дефицит кон еволуциска перспектива и валоризација на невропластичноста.
Copyright (c) 2025 Даниела Неделкова https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
SENSORY PROCESSING SENSITIVITY: THEORETICAL FRAMEWORK AND EMPIRICAL EVIDENCE
The paper discusses the concept of sensory processing sensitivity (SPS) as a heritable temperamental trait, characterized by deep cognitive processing, high emotional reactivity, sensitivity to subtle stimuli and a tendency towards overstimulation. Sensitivity is considered a phenotypic trait, distinct from neuroticism and introversion. The paper analyzes the relations of SPS with personality traits (through the models of Eysenck and the Big Five), its factor structure and psychometric properties of the instrument that measures it, as well as the connection with positive and negative psychological outcomes. Special emphasis is placed on the role of the environment - as a protective andrisk factor - in moderating between SPS and these outcomes. Research suggests that highly sensitive individuals, although more vulnerable to stress and negative influences, possess significant cognitive, emotional, and social capacities, especially in supportive environments. Future directions point to the need to expand research to include diverse cultural backgroundsand contextual factors, as well as the development of appropriate interventions to promote well-being in this population.
Copyright (c) 2025 Maja Korubin Kjorluka https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
СЕНЗИТИВНОСТ НА ПРОЦЕСИРАЊЕ НА ДРАЗБИ: ТЕОРЕТСКА РАМКА И ЕМПИРИСКИ ДОКАЗИ
Во трудот се разгледува сензитивностa на процесирање на дразби (СПД), како наследна црта на темпераментот, која се карактеризира со длабока когнитивна обработка, висока емоционална реактивност, чувствителност на суптилни дразби и тенденција кон прекумерна стимулација. Сензитивноста претставува посебна фенотипска црта, различна од невротицизмот и интроверзијата. Трудот ги анализира релациите на СПД со цртите на личноста (преку моделите на Eysenck и големите пет фактори на личноста), нејзината факторска структура и психометриските својства на инструментот кој ја мери, како и поврзаноста со позитивните и негативните психолошки исходи. Нагласена е улогата на средината – како заштитен и ризик фактор–меѓу СПСД и овие исходи. Истражувањата укажуваат дека високо сензитивните индивидуи, и покрај тоа што се поранливи на стрес и негативни влијанија, манифестираат значајни когнитивни, емоционални и социјални капацитетиво средина која е поддржувачка. Идните насоки упатуваат на потреба од проширување на истражувањата со вклучување на различни културолошкии контекстуални фактори, како и на развој на соодветни интервенции за унапредување на добросостојба кај оваа популација.
Copyright (c) 2025 Маја Корубин Ќорлука https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
THE BIDIRECTIONAL RELATIONSHIP BETWEEN STRESS AND PSYCHOPATHOLOGY: REVISITING THE STRESS GENERATION HYPOTHESIS
For more than three decades, the stress generation hypothesis has inspired indepth study of the relationship between psychopathological phenomena and stressful experiences. The model proposes that in individuals already struggling with significant mental health problems, certain personality, cognitive, and interpersonal vulnerability factors lead to experiencing a higher rate of stressful life events. Initially, the hypothesis was proposed in relation to depression, but it was later associated with other mental disorders as well. Unlike dominant assumptions about the relationship between stress and psychopathology, this model highlights the active role that individuals play in shaping their life circumstances. This generated, so-called, dependent stress is both an outcome (at least partly) of impaired mental health, as well as a mechanism that maintains or exacerbates psychological dysfunctions. The paper presents a brief review of empirical findings that support the transdiagnostic utility of the model and provide insight into risk factors for stress generation. Clinical implications relevant to the treatment of impaired mental health are discussed, along with methodological limitations and recommendations, as well as directions for future research.
Copyright (c) 2025 Katerina Naumova https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
ДВОНАСОЧНИОТ ОДНОС МЕЃУ СТРЕСОТ И ПСИХОПАТОЛОГИЈАТА: НАВРАЌАЊЕ НА ХИПОТЕЗАТА ЗА ПРЕДИЗВИКУВАЊЕ СТРЕС
Хипотезата за предизвикување стрес повеќе од три децении поттикнува продлабочено проучување на поврзаноста меѓу психопатолошките феномени и стресните искуства. Моделот претпоставува дека кај лица кои веќе се соочуваат со сериозно нарушено ментално здравје, одредени личносни, когнитивни и интерперсонални фактори на ранливост водат до доживување поголем број стресни животни настани. Иницијално, хипотезата била испитувана во однос на депресијата, но подоцна се поврзува и со други ментални растројства. За разлика од доминантните претпоставки за односот меѓу стресот и психопатологијата, овој модел ја истакнува активната улога на поединците во обликувањето на своите животни околности, при што предизвиканиот т.н. зависен стрес истовремено е исход (барем делумно) од нарушеното ментално здравје, но и механизам што ја одржува или влошува психолошката дисфункционалност. Во трудот е презентиранкус преглед на емпириските наоди кои обезбедуваат поддршка на трансдијагностичката применливост на моделот, како и увид во факторите на ризик за предизвикувањето стрес. Дискутирани се клиничките импликации, релевантни за третманот на нарушеното ментално здравје, како и методолошките ограничувања, можностите за нивно надминување и насоките за идни истражувања.
Copyright (c) 2025 Катерина Наумова https://creativecommons.org/licenses/by/4.0